Prof Dr Metin Özata
TIROID GUATR ENDOKRIN DIYABET DIYET ZAYIFLAMA METABOLIZMA
Ana Sayfa      ENDOKRINOLOJI      HIPOTALAMUS GECE YEME
HIPOTALAMUS   GECE YEME
PROF DR METİN ÖZATA

Hipotalamus beyinde bulunan bir organimizdir ve bazi hormonlar salgilar. Beyinde hipotalamus disindaki bolgelerde sinirler arasinda haberlesmeyi saglayan ve tip dilinde norotransmitter adi verilen hormonlar vardir. Hipotalamus 4 gram agirligindadir.
Hipotalamus, onbeyin ve beyin sapi arasinda ic organlar, hormonlar  ve davranislarimizin kontrol edildigi cok yogun sinirsel aglarin bulundugu onemli bir gecis bolgesidir. Hipotalamusta 20’den fazla cekirdek vardir ve her birinin ayri gorevi vardir.
 Hipotalamusun esas gorevi, vucudun metabolik olarak dengede kalmasini saglamaktir. Bu nedenle hipotalamus  kan basinci, vucut isisi, sivi-elektrolit dengesi ve vucut agirligini ayarlar.
Hipotalamus vucut dengesini saglayabilmek icin cevre doku ve organlardan cesitli uyarilar alir. Bu uyarilar sunlardir:
• Tum ic organlardan gelen sinyaller (kan basinci,  bagirsak genislemesi)
• Vucut isisina ait uyarilar
• Optik sinir yoluyla  gozden  gelen (aydinlik/karanlik ile ilgili gunluk ritm) belirleyen uyarilar
• Kan basinciyla ilgili uyarilar
• Zehirli maddeleri algilayip kusmayi  baslatmak uzere gelen uyarilar,
•  Yeme ve ureme gibi davranislari duzenlemek uzere gelen uyarilardir.
• Isi algilayicilari ve basinc algilayicilari


  Hipotalamusun kendi icinde yer alan  reseptorleri  vardir ve vucut isisi ve elektrolit dengesi degisikliklerinde uyarilar gonderirler. Tum bu uyaranlara karsi hipotalamus; sinirler yoluyla ve hormon sinyalleri gondererek dengeyi saglar.
Sinir uyarilari; kalp hizi, damarlarin kasilmasi sindirim, terleme gibi fonksiyonlarin duzenlenmesini saglar.  Hormon sinyalleri ise kimyasal sinyallerdir, kan yoluyla iletilir.
Hipotalamusun ucuncu ventrikul adi verilen bir bolgesinde oksitosin ve vazopressin isimli hormonlar yapilir ve hipofiz bezinin arka tarafina sinirlerle tasinir. 
Hipotalamustan salgilanan diger hormonlar ise hipofiz bezinin on tarafina gider ve oradan hormon salgilatir.
Hipotalamus  salgiladigi hormonlar ile hipofiz bezinden baska hormonlarin salgilanmasini saglar.
 Bu hormonlar ile hipotalamus, vucuttaki tum hormon salgilayan  bezleri kontrol ederek; kan basincinin, vucut isisinin ve metabolizmanin dengede kalmasini saglar.

Hipotalamustan Salgilanan Hormonlar:

Hipotalamustan bazi hormonlar salgilanir ve  bunlarin gorevi hipofizden hormon salgilanmasini saglamaktir.
Bu hormonlara duzenleyici hormon veya faktor denir. Bunlar:
1. GnRH (gonadotropin salgilatici hormon): Hipofizden FSH ve LH hormonlarini salgilatir
2. GHRH (Growth hormon salgilatici hormon): Hipofizden buyume hormonu (diger adi growth hormon) salgilatir
3. TRH (TSH salgilatici hormon): Hipofizden TSH hormonu salgilatir.
4. CRH (Kortikotropin salgilatici hormon): Hipofizden ACTH  hormonu (diger adi kortikotropin) salgilatir)
5. PIH (Prolaktin inhibe edici hormon): Buna dopamin adi da verilir. Hipofizden prolaktin salgilanmasini onler
6. Somatostatin: Hipofizden salgilanan buyume hormonu ve TSH hormonunun salgilanmasini onler.  Somatostatin ayrica pankreastan, bagirsak icindeki zardan (mukoza), tiroid bezindeki parafollikuler C hucrelerinden de salgilanir. Buyume hormonu disinda insulin, glukagon, gastrin, sekretin gibi bircok hormonun salgilanmasini onler.
7. Oksitosin
8. Antidiuretik hormon (ADH).

Hipotalamusun Diger Gorevleri:
• Kan basincini dengede tutmak icin su icme ve tuzlu yeme istegi veya isteksizligi olusturmak
• Vucut isini dengede tutmak
• Enerji metabolizmasini dengede tutmak icin beslenme, sindirim ve metabolizma hizini duzenlemek
• Uremeyi saglamak icin ciftlesme, gebelik ve sut salgisini saglamak
• Strese karsi acil cevabi olusturmak icin kas ve dokulara kan akimini ve adrenal bezlerin salgisini saglayarak.

Vucut Isisinin Duzenlenmesi:
Vucut fonksiyonlarinin normal olarak surdurulebilmesi icin vucut isinsin belli bir aralikta tutulmasi gerekir. Hipotalamus metabolizma hizina  bagli olarak ortaya cikan ve bazen de cevresel etki ile yukselen vucut sicakligini, isi kaybini saglayarak ortalama 37 C  olmak uzere dengede tutar. Vucut isisi artisina hipotalamus yoluyla damar genislemesi ve terleme, isi dusmelerine ise titreme ve  damarlarin kasilmasini saglayarak cevap verilir.

 Istahin duzenlenmesi
Hipotalamusta beslenme merkezi ile doyma merkezi vardir. Bunlardaki hastaliklar asiri kiloya neden olabilir.  Istahi artiran ve azaltan bircok hormon bu merkezlere etki ederek istahi azaltir veya artirir.

Psikolojik durum, Davranis ve Libido Uzerine Etkisi
Duygu durumu beyindeki bazi bolumler ve hipotalamusun da icinde oldugu genis bir ag tarafindan belirlenir. Hipotalamusun ozellikle saldirgan davranislar ve cinsel duygulardan sorumlu oldugu dusunulmektedir. Hipotalamusun  arka bolgesi uyarildiginda korku ve panik, mamillar  bolumu  uyarildiginda ise uyuklama ve apati gelismektedir.
Hipotalamik hasarda genellikle GnRH duzeyi duser ve libido azalir. Hiperseksualite ise nadir gorulen bir bulgudur.

Hafiza ve Uyku Uzerine Etkisi
Hipotalamik hasari olan cogu hastada kisa veya uzun doneme ait hafiza kusurlari ve hatirlama guclugu gelismektedir.
Hipotalamus-ortabeyin kavsagi uyku ve uyaniklik icin cok onemli bir bolgedir. On hipotalamusda “uyku merkezinin” yer aldigi ve bu bolge hasarinda hiperaktivite ve uykusuzluk gelistigi dusunulmektedir. Hipotalamik bolge hasarlarinda ya asiri uykusuzluk ya da somnolans (uyku hali)  gelismektedir.

Diger etkileri:
A) Kalp Uzerine Etkileri: On hipotalamusdaki  bolge uyarildiginda nabiz sayisinda azalma ve tansiyon dusmesi (hipotansiyon) olur. Duygu durumuna bagli gelisen tansiyon artmasi (hipertansiyon), aritmi gibi pek cok kalp hastaliginin  hipotalamus tarafindan duzenlendigi dusunulmektedir.
B) Solunum: Norojenik akciger odemi (sivi birikmesi)  hipotalamustan kaynaklanan artmis sempatik aktivite nedeniyle gelisebilmektedir. Bu vakalarda  tansiyon yuksekligi  mevcuttur ve bunun beyin  kaynakli oldugu dusunulmektedir.
C) Mide-bagirsak sistemine etkisi: Hayvanlar uzerinde yapilan cesitli calismalarda surekli hipotalamik uyarinin mide asit salgisini artirip, midede ulserasyon ve kanamaya neden oldugu belirlenmistir. Ozellikle hipotalamusun tuberal bolgesinin hasarlarinda midede  erozyon ve kanama, yaygin yemek borusu alt kismi ulserleri ve bu organlarda delinme gelisebilmektedir.

  

B) ISTAHIN HORMONLARLA KONTROLU

Gunluk yasantimizda bize basit gibi gelen yemek yemeye baslama ve doygunluk hissi duyarak yemegi kesmemiz, aslinda uzerinde uzun yillardir  arastirma yapilan ve hala onemli bir kismi tam anlamiyla bilinmeyen bir olaydir.  Yemege baslama olayinda  ogrenilmis davranislar, vucuttan gelen uyarilar, psikolojik etkiler, gidanin  gorunumu, kokusu, lezzeti, sosyal ortam ve cevre degisiklikleri  etkindir ve bunlarin hicbirinin hormonlarla ilgisi yoktur. Insanlar aclik hissi duymadan da yemek yemektedirler.
Aslinda yemeye baslamamiz, daha cok ogrenilmis bir olaydir. Yemegin sonlandirilmasi ise  hormonlarla saglanir. Yemek yedikten sonra midenin siserek gerilmesi ve bagirsaklardan salgilanan hormonlar doygunluk hissi  yaratarak yemegi sonlandirirlar.
 Alinan gidanin icerigi de tokluk hissinde etkili olur. Proteinler daha fazla tokluk hissi verirken, yaglar fazla doygunluk saglamaz. Tersine, yemegin yagli olmasi,  yemegin tadini artirarak daha fazla yemek yenmesine yol acar.  Posali gidalar ise kisileri daha fazla tok tutar.
Gida aliminin baslamasi, devam etmesi ve sonlandirilmasi vucudumuzdan beynimize gelen bazi uyarilarin etkisiyle olur.  Bu sinyal veya uyarilardan bazilari sunlardir:

• Beynimizin  hipotalamus bolgesinden salgilanan  bazi hormonlarin istah uzerinde yaptigi etkiler
• Yemek yiyince kanda artan  insulin hormonunun beyinde yaptigi etkiler
• Yag dokularindan salgilanan   ve beyine etki eden  leptin hormonu
• Kan sekerinin azalmasi veya artmasi beyine etki ederek istahi azaltir veya artirir
• Vucudumuzdaki sinir dokulariyla  beyine  ulastirilan  istah ile ilgili bazi   sinyaller
• Mide ve bagirsaklardan salgilanan bazi hormonlarin beyine etki etmesi


Yukarida belirtildigi gibi gerek beyinden salgilanan hormonlar gerekse bagirsaklarimizdan salgilanan bazi hormonlar  yeme olayinda etkili olmaktadir. Bu nedenle yeme olayinin baslamasi ve sonlandirilmasi  cok karmasik bir olaydir.
Kandaki seker duzeyinde gecici bir azalma, beyindeki bazi bolgeleri harekete gecirerek yeme davranisini baslatmaktadir.  Ancak kandaki seker dusuklugunun beyin tarafindan nasil saptandigi henuz tam olarak bilinmemektedir.
Tum bu sinyallerin karmasik etkisiyle gida aliminda duzenleme ve boylece  yeme davranisi olusur.  Bu sinyallerdeki kucuk bir hata, asiri beslenmeye yol acarak kilo alinmasina neden olmaktadir.
 Beynimizin hipotalamus bolgesinde, istahin duzenlenmesinde rol alan  hormonlar daha yeni ortaya cikarilabilmistir, ancak her gecen gun bu bolgeden salgilanan yeni bir hormon saptanmaktadir. 

Beynimizde Bulunan Aclik ve Tokluk Merkezleri

Beynimizin hipotalamus bolgesinde ‘arkuat nukleus’ denen bir bolge vardir ve bu  bolge  vucudumuzdan gelen uyari veya sinyalleri alan ve bunlari  beynin diger merkezlerine yonlendiren  ve beslenmeyi duzenleyen bir doyum merkezidir. Beynimizin bu bolgesine vucudumuzdan salgilanarak buraya kan yoluyla gelen leptin ve insulin gibi hormonlar etki ederek istah uzerinde etkili olurlar.  Hipotalamus’un yan bolumleri ise bir yemek yeme merkezidir ve  bu merkezin hasara ugramasi durumunda aclik, asiri yeme  ve sonunda fazla kiloluluk ortaya cikar.  
  

Aclik ve Tokluk Sirasinda Salgilanan Hormonlar

Hormonlarla ilgili yeni kesifler, insanlarin nasil aciktigi veya nasil tokluk duydugunu daha iyi anlamamizi saglamistir. Bununla birlikte insanlarin neden yemek yedigi, bu hormonlarla kismen aciklanabilmektedir. Insanlar vucut ihtiyac duydugu icin, psikolojik nedenlerle veya bilinmeyen baska nedenlerle yemek yerler. 
En  azindan bir duzine hormon aclik ve tokluk hissi yaratmaktadir. Son yapilan kesifler kalin bagirsaktan salgilanan PYY3-36 isimli bir hormonun  doygunluk hissi verdigini, mideden salgilanan Ghrelin isimli hormonun yemek oncesi kanda hizla artarak yemeyi baslattigini gostermistir. Yag hucrelerinden salgilanan leptin isimli hormon ise istah konusunda ve kilo alip vermede insulin hormonu ile birlikte kilit bir rol oynamaktadir. Bu hormonlari kontrol edebilirsek kilo vermede veya fazla kilolu olmanin tedavisinde buyuk adimlar atilmis olacaktir.
Insanlarin bir kismi tok oldugu halde, yemeye devam ettigi gibi, huzursuz oldugunda, stresli oldugunda veya uzgun oldugunda da yemek yer. Ancak seker yuku fazla olan ve kan sekerini ve insulin hormonunu kanda hizla yukselten beyaz ekmek, beyaz pirinc pilavi, kurabiye gibi gidalar,  yendikten kisa bir sure sonra tekrar acikmaya neden olmaktadir. Bu gidalar yendikten sonra kanda yukselen insulin hormonu kan sekerini daha fazla dusurerek aclik  hissi duymamiza neden olmaktadir. Karbonhidrat, yag ve protein gibi gidalar arasinda, en fazla tokluk hissi veren proteinlerdir. Istahin veya tat almanin olusmasinda genlerimizin rolu de buyuktur.  Bazi bilim adamlari ise insanlarin her gun ayni hacimde gida aldigini, bu nedenle gida hacminin posali  gidalar, meyve ve sebzelerden  olusmasinin kilo kaybinda onemli oldugunu ileri surmektedirler.
 Aclik durumunda hormonlarimizda da bazi degisiklikler olmaktadir. Aclik durumunda kandaki seker dusunce bobrek ustu bezinden adrenalin hormonu salgilanir. Arkasindan pankreas bezinden glukagon isimli hormon salgilanir. Bu hormonlar yani adrenalin ve glukagon  karaciger ve kaslarda depolanmis olan sekerin kana karismasini saglarlar ve kan sekeri daha fazla  dusmez. Ancak glikojen dedigimiz bu glikoz depolari biterse kan sekeri dusmeye baslar. Dusen seker bu depo sekerden karsilandigi gibi proteinlerin sekere donusturulmesi ile de dengelenmeye calisilir. Ancak  vucudumuzdaki yaglardan sekere donusum olmaz.  Burasi cok ilginctir. Kandaki seker  fazla olunca yag halinde depolandigi halde, yaglar seker haline donusemez.  Bu nedenle seker azliginin oldugu uzun acliklarda bu defa yag asitleri yanmaya baslar. Bu arada kandaki insulin ve leptin hormonu da azalir. Bu yag asitleri yaninca vucudumuzda keton denen baska yag asitleri olusur ve beynin calismasi icin bunlar kullanilmaya baslar. Vucutta artan ketonlar da aclik hissini artirir.
 

Beyinde Olusan, Mutluluk ve Doygunluk Hazzi Veren Serotonin Hormonu:

  Istah ve uykunun duzenlenmesinde rol oynayan cok onemli bir hormon olan serotonin beyinde salgilanir. Yedigimiz karbonhidratlar insulin salgilanmasini uyarirken, serotonin hormonunda da gecici olarak asiri bir salinmaya neden olurlar.  Beyinde serotonin azalinca tatli seylere hucum eder, tatli yemek isteriz. Ozellikle cikolatada bol bulunan triptofan  isimli aminoasit beyinde serotonine donuserek  mutluluk verir. Atistirma ile  pankreas bezinden insulin salinir ve bu insulin serotoninin gecici olarak yukselmesini saglar. Boylece fazla kiloluluk icin bir tuzak olan bu atistirmalar kilo almaya neden olur. Bu nedenle insulin ve serotoninin kontrol altina alinmasi kilo kaybi acisindan cok onemlidir.  Stresli durumlarda da beyindeki serotonin azalir ve daha fazla serotonine ihtiyac duyuldugundan atistirmalar baslar. Bu nedenle kilo vermek isteyen kisiler duzenli bir serotonin salgisi icin  duzenli uyumali  ve stresten uzak durmalidir.